QIRIMTATAR ŞİİRİYETİ / 1

Qırımnıñ tamır halqı – Qırımtatarlarnıñ edebiyatı türk dünyasında eñ qadimiylerinden sayılır, o 800 yıllıq yazma tarihke maliktir.

Qırımtatar edebiyatınıñ tarihi bir qaç esas devirge bölüne. Olarnıñ her biri halqnıñ yaşayışı ve medeniyetlerinde olup keçken deñişmelerni aks ettire. 

Qadimiy devir (XI–XIV asırlar)

Bu devirde edebiyat umumtürk medeniyetiniñ bir parçası olaraq inkişaf etti. İslâm dininiñ kelişinen edebiyatta sufizm ve ahlâqiy mevzular keñ darqaldı.

Qırımtatar yazma edebiyatınıñ eñ qadimiy abidesi "Hikayet-i Yusuf aleyhisselâm ve Zeliha"dır. Onuñ müellifi – qırımtatar yazma edebiyatınıñ esasçısı, XII asırnıñ ekinci yarısı ve XIII asırnıñ birinci çeriginde Qırımda yaşap icat etken şair Mahmud Qırımlıdır. O vefat etken soñ bu eserni şair Halil oğlu Ali yazıp bitire ve Eski Osmanlı tiline tercime ete. Yusuf ve Zeliha destanı Qurandaki Yusuf peyğamber haqqındaki efsaneniñ ğayesi boyunca yazılğan tasavvuf edebiyatı janrında yaratılğan bu destan türkiy tilde şu mevzuğa bağışlap yazılğan ilk eserlerden biridir.

Mahmud Qırımlınıñ bu eseriniñ öriginalı saqlanıp qalmadı. Onuñ tercime etilgen elyazmaları ise Got şeherindeki (Almaniya) kütüphanede ve bibliofil Raif Yelkenciniñ (Türkiye) şahsiy kolleksiyasında buluna.

Mına o destandan qısqa bir parça:

                                                                         “Yusuf ve Züleyha” 

                                                                         Bu kitabı dönderen
                                                                         Qırım dilin gideren
                                                                         Türkî dile getüren
                                                                         Çoq zahmet görme diyü

                                                                        Ol Halil oğlı Ali
                                                                        Yedi divandur eli
                                                                        Ol düzdi Türkî dili
                                                                        Deşt dilinden dönderü

Qırımtatar edebiyatı eserleriniñ eñ eskileri, Altın Orda (13.-15. yüzyıllar) döneminde, altın çağı ise Qırım Hanlığı (15.-18. yüzyıllar) döneminde yazılğandır.

Altın Orda döneminde Qırımtatarlarınıñ İslamiyetni menimsemelerinden soñra Divan şiiri veya Saray edebiyatı oluşmağa başlağandır. İlk yazıcılar, hanlar ve aristokratlar edi. Şu devirde Qırımda çeşit janrlarda biñlernen edebiy eserler yaratqan 150-den ziyade şair, nesirci, tarihçiniñ adı bugünde bizge bellidir. Olarnıñ sırasında tanılğan klassikler Abdülmecid Efendi, Usein Kefeviy, I.Mengli Geray, II.Ğazi Geray, Aşıq Ümer, Cevheriy, İzzi, Halim Geray, Leyla Bikeç, Âşık Arif, Canmuhammed ve Edip Efendi'dir. I.Bahadır Giraynıñ hanımı Hanzade hanım ve bir çoq digerlerini qayd etip keçmek mümkün.

XV. asrın başından bir misal
                                                                Abdulmecid Efendi “Ey, goñul!” 

                                                                Sızdı tenim, tükendi seher şemi tek yanıp,
                                                                Ey-vah ne qaldı, kör, başıma belâ goñul.

                                                                Körgenge köz tiker, qolı yetmezge el sunar,
                                                                Qoygıl bu işni endi, barayı Huda, goñul.

                                                                Başdan keçip, qara qan içip, qan yaşım saçıp,
                                                                Tapmam goñul tilegini ve hasreta goñul.

                                                                Qan dek yaşım aqıp, tün u kün yığlatır beni,
                                                                Teğme kim erse külse, baña ne reva goñül.

___________________________________________________________________________________________________________
Şem: Arapça kökenli bir kelime olup mum veya balmumu anlamına gelir. Divan edebiyatında ışık kaynağı, mecazi olarak ise sevgiliyi ya da ilahi aşkı  
temsil eder.
Seher şemi: Şafak sökmeden hemen önce yanan, güneş doğarken sönen mum anlamında,  tasavvufi veya edebi metinlerde genellikle aydınlık,  
hidayet, sevgili ya da fani hayatın son demleri  için kullanılan metaforik bir ifadedir.
Tapmak: Bulmak
Tün u kün: Eski Türkçe kökenli bir ifade olup "gece ve gündüz" anlamına gelir.
Yığlatmak: Ağlatmak

Orta asır ediplerinden 25 şair, nesirci ve tarihçi Qırım hanlarınıñ sülâlesine aittir. Olar tarihke tek meşhur siyasetçiler ve seraskerler olaraq degil de, din, zemane ilimi sahalarında ğayet keniş bilgige nail ediler. Qırım hanları Meñli Geray I, Ğazaiy, Rezmi, Kâmil, Remzi, Meñli Geray II ve başqaları istidatlı şair, nesirci, bestekâr, müsikacı, hattat, körümli hayırseverler olaraq da belli ediler. Meşhur Qırım hanı Bora Ğazı Geray II niñ Ğazaiy tahallüsinen yazğan bir çoq ğazellerinden birini misal olaraq alayıq, o, icadı yüksek seviyedeki nazmiyetniñ nümünesi olaraq kösterilmege lâyıq olğan bir eserdir:

 Bora Gazi Giray Han’ın kızı Hanzade’ye ithafen yazdığı şiir

Habibim munisim yârim derde dermanım
Enîsim yâr ı dilhâhım latifim mahremim canım
Gülendamım dilârâmım vefâdârım havâdârım
Özi şahım yüzi mâhım boyı serv-i gülistanım
Peripeyker lebi şekker sözi gevher özi huşter
Kaşı yâ kirpiki hançer sühanver la’li mercanım
Yüzi gül saçı reyhânım lebi mül çeşmi hunharım
Ki sensen hasılım varım muhassal dinim imânım
Köñül inler közim ağlar yaşım çağlar firaqında
Terahhum eyle ey şâhım tekellüm eyle ey hanım
Çıqıb seyre suvar olmuş yolunda ten gubâr olmuş
Niçeler hâksâr olmış kezer nazile cananım
Közim yaşın döker her dem çeker zahmine yoq merhem
GAZAYİ qanı bir mahrem diyem hâl i perişanım.

_________________________________________________________________________________________________
Habibim: Arapça kökenli olup "sevgilim", "canım", "dostum" veya "aşkım" anlamına gelmektedir.
Munisim: Arapça kökenli olup "cana yakınım", "dost canlım", "sıcakkanlım" veya "içtenim" anlamlarına gelir. Genellikle sevilen, huzur veren, nazik ve samimi kişi/dost için hitap sözü olarak kullanılır.
Enîsim: Arapça kökenli bir isim olup "dost, arkadaş, can yoldaşı" ve "samimi arkadaş" anlamlarına gelmektedir
Dilhân: Gönülden söyleyen, içten konuşan.
Dilârâmım: Farsça kökenli olup "gönlümün huzuru, sevgilim" manasında kullanılmaktadır.
Vefâdârım: Dostlukta, sevgide sebat eden, bağlılığı yüksek olan kişi için kullanılan samimi ve edebi bir hitap sözüdür. Farsça kökenli olup "vefalı dostum" anlamına gelmektedir.
Yüzi mâhım: Osmanlı Türkçesinde "ay yüzlüm", "yüzü ay gibi parlak ve güzel olanım" anlamına gelir.
Serv-i gülistanım: Farsça kökenli olup “Selvi boylu gül bahçem” anlamına gelmektedir.
Peripeyker: Osmanlıca kökenli Farsça bir tamlama olup "peri yüzlü", "peri gibi güzel" veya "yüzü peri kadar güzel olan" anlamlarına gelmektedir.
Sühanver: Anlaşılır bir şekilde ve düzgün konuşan anlamına gelmektedir.
Gubâr: Arapça kökenli olup "toz", "toz zerresi" veya "boz/gri renk" anlamına gelir. Divan edebiyatında sevgilinin ayağının tozu gibi mecazi bir anlamı da var.
Hâksâr: Toz toprak içinde kalmış, hâli perîşan.

Bora Gazi Giray Han / Dolab Şiiri 

Yol üstinde yoluqdum bir dolāba
Didüm niçün sürersin yüz bu āba

Delinmiş qaddüñ ü bağruñ bükilmiş
Közüñ yaşı ayağıña dökilmiş

Nedür āşıķmısın varmı firāķuñ
Bu ğurbetde kimedür iştiyāķuñ 

Keçer böyle senüñ leyl ü nehāruñ
Ki yoqmıdur elüñde ihtiyāruñ

Nedür bāʿiŝ hele böyle fiğāna
Bükülmiş qāmetüñ dönmiş kemāna

Hem ağlarsıñ hem iñlersiñ dem-ā-dem
Bu gizlü derdüñi bilmez hįç ādem

__________________________________________________________________________

Qaddüñ: Boy pos anlamında
Firak: Ayrılık, ayrılış, ayrılık üzüntüsü
İştiyak: Arapça kökenli olup şiddetli arzu, özlem, heves, tutku ve  göreceği gelme anlamındadır.
Nehar: Arapça kökenli bir kelime olup gündüz, gün ışığı anlamındadır.
Qamet: İslam dininde farz namazların başlamak üzere olduğunu bildirmek için ezana benzer sözlerin, daha hızlı ve ayakta okunmasıdır.

O dönemniñ tüm edebiy eserleri Arap alfabesi ile yazılğandır. Şiir tili, uzun ve qısqa ünlülerni qafiyeli qullanılğan, Arapça ve Farsçadan tesirlengen. Aynı zamanda folklorda daha az ödünç alınğan daha qonuşma tiline ait bir til qullanılğandır. (Meselâ "Çorabatır", "Kör oğlu", "Tahir ve Zöhre" destanları).

Diger eserler arasında çoq sayıda yarlıqlar ve tarihiy vaqialar ile bağlı yazılar yer almaqtadır.

XVII. asır

Edip Efendi / “Sefername” destanından

Yigit qolunda qamçı bar, “Men!” degende ceza bar.
Ey, oğlanlar, toplaşıñ, tezden bizge sefer bar!
Alaşalar nallansın, oq-yayları maylansın,
Eger ağaç baqılıp, qavurmalar qaynalsın.
Al qılıçnı asqıdan, çek qayraqnı yüzüne,
Qılıçıñ eger aq bolsa, qara tüşmez közüñe.
Eki tırşav, bir arqan asıñız eger qaşına,
Qızıl meşin nazarlıq taqıñız atnıñ başına.
Seferlik atnı semirtme, dönen bolsa arımaz,
Semiz atıñ yol almaz, barğandan soñ yaramaz.
Çekmeniñni tartıp kiy, qalpağınnı basıp kiy,
Yolda yoqtır anayıñ, keregiñni baqıp cıy.

__________________________________________________________________________________________
Alaşa: İğdiş edilmiş (kısırlaştırılmış) at.
Qayraq: Bileği, bileği taşı.
Tırşav: Atın iki ön ve bir arka ayağını bir araya getirip bağlayan bağ.
Arqan: Kalın ip, urgan.
Eger qaşı: Eyerin ön ve arka taraflarındaki çıkıntılı bölüm
Çekmen: Asker kaputu
Tartmaq: 1) Çekmek, 2) Öğütmek, 3) Vurmak
Tartıp: Çekip, çekerek, üstüne oturtup
Semirtmek: Tavlandırma işi (hayvan için), beslemek
Dönen : Dört yaşında at

Halq edebiyatınıñ temsilcisi Aşıq Ümer

Aşıq Ümerden

Gider oldum pür-cefâ sen bir yana ben bir yana
Çünkü kılmazsın vefa sen bir yana ben bir yana
Siz sağ olun biz selâmet edelüm yâ hû seni
Ver benüm gönlüm bana sen bir yana ben bir yana

Âşık ma'şûk yanında zerrece yok rağbeti
Yâ ölüp yâ gitmeyince tâ bilinmez kıymeti
Kendüme ben ihtiyar etdüm diyâr-ı gurbeti
Olalum yâr âşinâ sen bir yana ben bir yana

Gurbet eline düşeli olmuşum ben serseri
Hiç demezsin ey garîbim hiç demezsin gel beri
Gece gündüz ağlatırsın ben garîb-i kemteri
Yol göründü ey şehâ sen bir yana ben bir yana

Yine vurdum sînem üzre nice yüz bin yâreyi
Vakt ola kim bulmayasın mum yakuban arayı
Gördüğün günler bu gündür ol Ömer bî-çâreyi
Elveda kim haşre tâ sen bir yana ben bir yana

________________________________________________________________________________________
Pür-cefâ: Farsça kökenli olup "çok eziyet eden", "cefa dolu" veya "aşırı sıkıntı veren" anlamlarına gelen edebi bir ifadedir.
Ma’şûk: Arapça kökenli olup "aşkla sevilen, sevgili, âşık olunan kişi" anlamına gelir.
Garîb-i kemteri: Farsça kökenli olup dünyaya aldırış etmeyen, maddi değerlere önem vermeyen, gönül ehli, hoşgörülü, kalender ve yaşamın kurallarına aşırı bağlı kalmayan bir karaktere sahip kişi anlamına gelmektedir. 
Şeh: Farsça padişah, şah, hükümdar demektir.
Haşr veya haşir: İslami terminolojide kıyamet gününde ölülerin yeniden diriltilerek (ba's) hesap vermek üzere mahşer meydanında toplanması anlamına gelir.

XVIII asırnıñ soñundan XIX asırnıñ soñunace olğan devir Qırımtatar halqınıñ tarihinde “qara asır devri” dep adlandırıla. Kırımnıñ 1783'te Rus İmparatorluğu tarafından ilhaq etilmesinden soñra Qırımtatar edebiyatı adeta olaraq buzlap qalğan edi. Qırımtatarlarnıñ Türkiyege, Romaniyağa, Bulğaristanğa kütleviy olaraq köçmesi neticesinde Qırımnıñ içtimaiy-siyasiy ve medeniy ömüri tolusınen tüşkünlikke oğradı. Belli alim ve etnograf Üsein Bodaninskiy o devirni "halq icadınıñ felç olğan devri" dep adlandırğan edi. Ebet, bu hal milliy edebiyatta da öz aksini buldu.

Buna rağmen, edebiyat bir de bir şekilde yaşamağa devam ete edi. Tarihçı ve şair İsmet bin Şuayb Çelebi (XVIII a. 2-nci yarısı – XIX a. ilk çerigi): "Özü vaqiası" ve "Kefe destanı" eserlerinde cenk, hicret, karantin facialarını tasvir etti. Keday Eşmırza (1803-1883) eserlerinde Qırımnıñ siyasiy-içtimaiy manzarasını yansıttı. Orlu Seyid-Halil ve "Destan-ı Qırım" manzumesi (1840 ?) ve anonim halq edebiyatı haqqında da aytabilemiz. Muhacir türkü ve destanlarında hicret ve ğurbetlik faciası yansıtıldı.

devam etecek..................